Gemeentelijke organisatie

De taak van de burgemeester en het bestuur

De burgemeester was eindverantwoordelijk voor de luchtbescherming in de gemeente. De burgemeester kon een hoofd benoemen dat de uitvoerende leiding van de luchtbescherming op zich nam. Voor zover nu bij ons bekend zijn er in kleinere gemeenten ook burgemeesters geweest die zelf hoofd van de luchtbescherming waren. (Wie kan dit bevestigen of ontkrachten?)

Bij aanvang van de mobilisatie werd ook de luchtbescherming in paraatheid gebracht. Hier een briefje in telegramstijl uit de gemeente Boskoop, vrijwel direct nadat de mobilisatie inging. De afkortingen van de afdelingen betekenen waarschijnlijk Uitkijk- en Luisterdienst en Alarmeerings- en Waarschuwingsdienst. 

De luchtbescherming in Rotterdam had een grote organisatie. Hieronder het LBD legitimatiebewijs en het persoonsbewijs van mevr. N.Bouman die was ingedeeld bij de telefonistes van de staf van de luchtbeschermingsdienst.

Als de mobilisatie enkele dagen van kracht is, worden overal oefeningen gehouden. het NRC van 8 september 1939 geeft een verslag van een oefening bij Overschie (op dat moment nog geen wijk van Rotterdam). Volgens het artikel is de oefening gehouden op initiatief van het gemeentebestuur.

De gemeente kon medewerkers of vrijwilligers ook een ontheffing geven voor de vordering van hun fiets. 

Onderstaand een voorbeeld  van dhr. Douwe Zijlstra uit Wymbritseradeel, getekend in Sneek.

Tijden veranderen; de luchtbeschermingsdienst verandert mee. 

In Alphen aan den Rijn worden burgers geïnformeerd over het aflopen van vrijwillig wachthouden in november 1940 en in 1942 weer, op last van de Duitse autoriteiten, opnieuw ingezet. 

Gemeentelijke luchtbescherming: voorschriften

Voor het opstellen van het gemeentelijke luchtbeschermingsplan waren allerlei voorschriften van de overheid van toepassing. Hieronder twee delen van een uitgebreide samenvatting van voorschriften. 

Gemeentelijke Luchtbescherming: het plan

Elke gemeente moest beschikken over een luchtbeschermingsplan wat was ontworpen voor die specifieke gemeente. In dit plan stond bijvoorbeeld beschreven in welke volgorde gemeentelijke diensten gewaarschuwd zouden worden in geval van luchtgevaar. Ook adressen van belangrijke personen in het plan, locatie van hulpposten en dergelijke. Dit plan was vooral bestemd voor intern gebruik. Onderstaand de plannen van Gouda en Weesperkarspel.

Een algemene folder of brief met te nemen maatregelen en gedragsinstructie is in honderden gemeenten uitgegeven. Hier een exemplaar uit de gemeente Laren, NH.

Gemeentelijke Luchtbescherming: de gids

Om de burger te informeren over de organisatie van de luchtbescherming in de gemeente werd in vrijwel elke plaats een gids uitgegeven. Ook reclames en adviezen voor zelfbescherming werden hier in opgenomen. Hieronder gidsen van Amsterdam, Maastricht, Rotterdam, Tubbergen, Oegstgeest, Aalten, Eindhoven Op de zeldzame gidsen van de Luchtbeschermingsorganisatie van de burgerbevolking Eindhoven uit 1937 staat een nummer voor een loterij. Er werd nogal wat uit de kast gehaald om mensen tot lidmaatschap te bewegen. Opvallend in deze gids is het feit dat er al gewaarschuwd wordt voor een mogelijke bezetting en verwacht wordt dat er meer brisantbommen en minder gasbommen zullen vallen. 

Gemeentelijke Luchtbescherming: eigen stijl

Sommige gemeenten pasten een eigen 'huisstijl' toe op de materialen van de luchtbescherming. Een stadswapen of logo van de plaatselijke luchtbeschermingsorganisatie bijvoorbeeld. 

Mouwbanden van de gemeente Den Haag, Eindhoven en Delft voorzien van het gemeentelijk logo: 

Stempels van plaatselijke luchtbeschermingsorganisaties, hier op boekjes en mouwbanden, van Heerlen en Leiden: